baku-tower11newIt is the 7 am of the morning, I open my eyes, approach the window and look through it. The first thing I hear is the noise of early traffic jams, and I see people in a hurry, I notice buildings, cars and again buildings. I see the whole city in front of my eyes. Firstly, I ask a question to myself, what is this place? We call it “city”, but when we compare this to the first human created cities, even to the cities of 50 years ago, this place is somewhere else and not the same thing, although the name is the same.

If we look for the meaning of the word “city” in some encyclopedia, it says ‘it is a large and permanent human settlement’. Our ancestors, after the Neolithic revolution, gathered in big groups and looked for large places to settle permanently down and work, develop agriculture. So, they chose the best places to live, and for them considering geographical issues, like nearness to water supplies and farness from wild animals, was enough to settle down and create the first cities.  And after that, together with the people, their lifestyle, social relations, psychology, physiology, economical-political systems, cities also changed, transformed and became modern urban places which I see through my window.

Starting to analyze general urban transformation, we can see that it is related to current economic system, human lifestyle and commercial demands. To support this idea we can describe different cities, like Paris, New York City, Seoul, Beijing and Mumbai. I would like to analyze my city, in this case, Baku, and see if this theory can be applied to this City of Winds or not…

Baku is a perfect city to analyze to see the real and extreme urban transformation. Because this city lived through a lot of different cultures and systems. We lived under pagan tribes, Persian, Roman empires, Arabs, Tsardom of Russia and finally in the Union of Soviet Socialist Republics. Our nation passed through a lot of changes in their lifestyle, beliefs, ideology and all of these factors had some influence in the process of transformation of our main cities.

During the Union of Soviet Socialist Republics, especially in the times of World War II, ‘all the people were the same’. And it was not just about the financial situation of families or economical processes. It was about everything, starting with the mentality, lifestyle, physical appearance, psychology of people, and, of course, the structure of buildings, streets, apartments, workplaces, commercial centers, and finally cities. All the cities in this Union, like Moscow, Tbilisi, Baku, Kiev, Leningrad, Odessa, were the same. But this doesn’t mean that these cities didn’t undergo the process of urbanization.

Actually, the Soviet system achieved a high rate of urbanization, which supported industrialization, and ought to have supported continued economic growth. They created an illusion of equality, using simple, repetitive structures, neutral colors, exactly same measures and “universal” ornaments. People couldn’t choose the place they want to live or the work they want to do, with the words of David Harvey, “they didn’t have the right to the City”. In their place, government decided everything for them, creating the same structure in every city and maintaining mandatory population registration systems. So, until the end of the Soviet Union, population movements were restricted. However, this population control system affected the distribution of city sizes, urbanization and, especially, economic growth.

In 1991, after obtaining independency, Baku underwent very important and extreme changes. Till 1995, between wars and political problems, people were afraid, fed up and sick of everything about socialism and soviet system. So, they welcomed capitalism to the country warmly and that was a start of a new era for us. People wanted to change, to choose and to be different, but they were not ready for that. There is a big difference between wanting and being ready. Capitalism was 3-4 sizes bigger for us, for our country, for Baku. In case of people, they could fake it. They pretended adopting a new system by changing their style and appearance. But the mentality and their way of thinking stayed the same. From the other hand, the people began to readapt their own history, culture, religion and traditional mentality. So, suddenly, the people were between globalization and conservatism of traditional values. This influenced their lifestyle, psychology and urbanization process of the city.

In case of urbanization, they wanted to forget everything about the soviet system, so the new government began to change the city. Between the years 2000 – 2010 the majority of population from the regions moved to Baku, the capital city. So, the city began to increase its size. There were constructed new European style modern glass buildings, and restored soviet style stone buildings covering them with colorful new materials. But, they didn’t change the inside of these buildings, because there were no time, from the West a new trend was coming through us.

In the last five years, the urbanization process in Baku was extreme. Now, when you visit this city you cannot believe that this is one of the post-soviet cities. You can feel this soviet spirit in Tbilisi, Kiev, Ashgabat, Tashkent etc. But not in Baku. Why? Because we have oil. Our government, in comparison with these countries, had more money to spend on urbanization process which was very important to attract more money. Well, in most cases the urbanization process doesn’t have to happen in the result of changing economic system, it can also happen to support the desirable system.

Today you can see all important fashion brands, luxurious hotels, fancy restaurants, huge commercial centers and glamorous advertisements in Baku. We try to illuminate all the avenues, streets and even the tiny corners of the city. In 2011 we constructed the tallest flag pole with the largest flag, which was cost 20 million dollars to us. In 2012 government spent another 250 million dollar to construct the Haydar Aliyev Center, designed by Iraqi-British architect, which was the description of ex-president’s signature. In the same year, we constructed two other great architectural miracles, Flame Towers, glass-and-steel skyscrapers made to resemble burning torches, and the famous Crystal Hall which is consisted of just glasses. Besides them, each one of the new buildings and skyscrapers in the city has its own special and original design. The city boulevard, in comparison with soviet times, lost the vast majority of its green color, and became mostly stone. The government constructed a lot of huge marble floored parks with no green lands.

One of the most important strategic plans of the city is the construction of the White City, a master project of redevelopment of Black City, which was the symbolic name of the city during the USSR. The government has to move all the contaminating industries from Baku to the near cities by the year 2021. In another word, they are trying to hide all the dirty part from the foreign world.

But if we look closer, we can find a lot of problems related the urban transformation in Baku, like in all other big cities of the world. With the development glamorous capitalist market in the center of the city, government spent a money to construct new residential skyscrapers and, of course, to destroy old soviet buildings. But what about the poor people living in these buildings? The government paid them too little money, which was not enough to buy a new apartment in the center, or gave them other apartments far from the city center. So, the target was the same: ‘send poor people far away”. Of course, people tried to protest, but these manifestations cannot have any influence to this ‘post-soviet government’.

Another problem with the urbanization process in Baku is the ‘illusion of fake modernity’. This means, to adapt to a new system, our government tried to change the city very fast, but in most cases ‘fast’ means ‘no quality’. For example, they camouflaged old buildings covering them with modern materials. But inside of these buildings are the same. Like our people: they dress European, but think old soviet Russian. Or, they enlarged the avenues and streets without improving old canalization systems. So, like in the case of Mexico, you can see the negative sides of this problem whenever it rains and the streets of the city turn into mud streams. The government tries to attract foreign attention hosting very important events like Eurovision Song Contest, Formula 1 and European Games. But, they don’t understand that they won’t be able to increase tourism, without developing the service system, solving political problems and respecting human rights.

The main problem of this extreme urban transformation is its high cost. We obtained our independency 23 years ago and in these 23 years the main focus of the government has been the urban transformation of the capital city, Baku. They don’t concentrate on more important issues like the development of education and healthcare. The situation of education in this country is miserable, the young people, if they have enough money, prefer to study in abroad and not to return back. The sick people, again, if they have money, go to other countries whenever they need healthcare or some treatment.

At the end, I would like to highlight that, of course, the urban transformation is very important for any country. Because, nothing can develop without changing. But, the urbanization based on radical capitalism is very depressing for any city. Especially, while the country is very young and the economic problems or unemployment is unsolved, this type of urbanization can create very important problems. The urban revolution has to be comprehensive and realist, or, with the words of famous French Marxist philosopher Henri Lefebvre’s words: “The revolution has to be urban, in the broadest sense of that term, or nothing at all.”


glutenQluten. Çoxunuz oxuduğunuz hər hansı bir məqalədə rast gəlmisiniz, yaxud hansısa bir paketlənmiş məhsulun üzərində oxumusunuz bu sözü. Lakin son zamanlar qida sektorunda ən çox haqqında danışılan və müasir dünyanın piylənmə probleminin kökündə görülərək şeytaniləşdirilən “qluten” haqqında heç araşdırmısınız mı? Nədir bu qluten? Nəyə görə son dövrlər bu qədər diqqət çəkir?

Əslində son 2-3 aya qədər mən də bunun nə olduğundan xəbərsiz idim. Uşaqlığımdan bəri yeməklər ilə sevgi-nifrət əlaqəm olub. Hər dəfə dadlı bir pizza, yaxud tort yedikdən sonra depresiyaya düşmüşəm və özümü xəstə hiss etmişəm. Bunun səbəbinin psixoloji olduğunu düşünürdüm ki, nəhayət qan testi verərək əslində problemimin qluten ilə əlaqədar  olduğunu kəşf etdim və biraz araşdırdıqdan sonra həyatımda ən böyük addımlardan birini atmağa məcbur oldum, “qlutensiz həyat tərzinə” keçid etdim. İndi isə bu haqda yazaraq bilməyənləri məlumatlandırmaq istəyirəm.

Qluten buğda, çovdar və arpanın tərkibində mövcud olan elastik bir proteindir. Onun verdiyi elastiklik sayəsində o gözəl ətirli təndir çörəyinin içindəki fərqli maddələr bir birinə yapışaraq bütövləşir, yaxud üzərinə isti şokalad tökərək yediyimiz tortların keksləri bu qədər şişir və yumşaq olur. Sadə dillə izah etsəm, qluten makaron və digər unlu məhsullarının tərkiblərini birlikdə saxlayan yapışdırıcıdır (glue). Elə sözün özü də mənası “yapışdırıcı” olan latınca “glue” kəlməsindən gəlir.

İlk baxışda çox günahsız görünür, eledir mi? Lakin, hər birimiz bilirik ki, nə qədər də hamımız eyni sinifdən canlılar olsaq da, orqanizmlərimiz bir-birindən fərqlidir. Bu səbəbdən də, yanlış orqanizmə düşdüyü an “şeytaniləşən” qluten bir anda həmin orqanizmi cəhənnəmə çevirməyə qadirdir. Necə? Deməli belə.

Qluten həssaslığı, allergiyası yaxud, tibbi adı ilə, Celiac xəstəliyi olan insanlar bu proteini qəbul etdikləri an orqanizmləri çox anormal bir reaksiya verməyə başlayır və bunun nəticəsinə immun sistemi bədənə “düşmən” daxil olduğunu düşünərək öz hüceyrələrinə hücum etməyə başlayır və nəticədə kiçik bağırsağa çox ciddi zərər vurur. Həmin vaxt kiçik bağırsağın divarlarında olan barmağabənzər, balaca hissəciklər bu proteini gördükləri an iltihablanaraq yastılaşırlar. Bu çıxıntıların əsas vəzifəsi bağırsağa düşən qidaların tərkibindəki lazımlı maddələrin bədənə sorulması olduğu üçün, bu qabiliyyətlərini itirdikləri an orqanizmdə mədə bağırsaq simptomları özünü göstərir və qeyd etdiyim insanlarda ürəkbulanma, ishal, qəbzlik, şişkinlik, qarın ağrısı, yorğunluq, zəiflik, baş ağrıları, qusma, qan azlığı, sümük və oynaq ağrıları, dildə şişkinlik, ağızda yaralar, əsəb pozğunluğu, dəri xəstəlikləri və kilo problemləri yaranır. Belə sadalayərkən biraz bayağı və şişirdilmiş səslənə bilər, lakin bu problemlərə fikir verilməsə xəstəlik növbəti mərhələsinə addım ataraq ciddi qaraciyər problemlərinə, sonsuzluğa, erkən başlayan osteoporoza (sümük xəstəliyi), otoimmun xəstəliklərə, tiroid, bağırsaq xərçənginə səbəb olub, hətta ölümlə nəticələnə bilər.

Statistik araşdırmalara görə dünyada hər 1750 insanın 1-də Celiac xəstəliyi, 7-də isə qluten həssaslığı mövcuddur. Buna baxmayaraq xəstələrin 83%-i bundan xəbərsizdirlər. Qluten dözümsüzlüyü cinsindən asılı olmayaraq özünü uşaq yaşlarından biruzə verir. Soruşa bilərsiniz ki, bəs müalicəsi? Müalicəsi yoxdur. Tək xilas yolu “qlutensiz həyat tərzi” yaşamaqdan keçir. İndi isə sizə bu həyat tərzi, yaxud “qlutensiz diyeta” haqqında qısaca məlumat vermək istəyirəm.

İlk olaraq, tərkibində buğda, arpa və çovdar olan bütün qidalardan imtina etmək lazımdır. Lakin təəsüf ki, “diyeta” bu qədər sadə deyil. Aşağıda adlarını sadalayacağım qidaları tamamilə qida rasionumuzdan çıxarmaq lazımdır:

  • Buğdanın istənilən forması (yarma, toxum, un və s.)
  • Arpanın istənilən forması (yarma, un və s.)
  • Çovdarın istənilən forması (yarma, un və s.)
  • Bulqur
  • Mannı yarması
  • Pivə
  • Yulaf (yarması, kəpəyi, unu və s.)
  • Çörəklər (qurudulmuş formaları daxil olmaqla)
  • Tortlar
  • Piroqlar
  • Biskvitlər
  • Makaronun bütün formaları
  • Şirniyyatlar
  • Səhər yeməyi üçün olan, südlə qarışdırılan yarmalar
  • Kolbasa, sosiska və digər emal edilmiş ət məhsulları
  • Kartoşka cipsləri
  • Hazır suplar
  • Hazır souslar
  • Ümumiyyətlə paketlənmiş hazır yeməklər
  • Soya sousu

Lakin vurğulamaq lazımdır ki, artıq son dövrlərdə bu xəstəliyi nəzərə alaraq yuxarıda sadaladığım məhsulların “qlutensiz” formalarını da istehsal edirlər. Bunu siz aldığınız məhsulun paketindən oxuya bilərsiniz. Hətta artıq Azərbaycanda belə böyük supermarketlərdə “qlutensiz qidalar” adlı xüsusi hissə görə bilərsiniz. Eyni zamanda, qlutenli qidalar sadəcə sadaladıqlarımdan ibarət deyil. Əgər sizin Celiac xəstəliyiniz yaxud qlutenə qarşı həssaslığınız varsa aldığınız bütün hazır məhsulların üzərini ehtiyatla oxumalısınız. Çünki bəzən qluten heç gözləmədiyimiz bir məhsulun içində də gizli surətdə mövcud ola bilər. Məsələn, şokalad, kofe, kakao, saqqızlar, bitki çayları, turşular, konservləşdirilmiş qidalar, salat üçün souslar, hazır suplar, cipslər, paketlənmiş dəniz məhsulları, veganlar üçün ət əvəzləyicilər, bir çox spirtli və spirtsiz içkilər və s. Siz ən yaxşısı aldığınız hər bir məhsulun paketini yaxşıca oxuyun. Ən problemli məsələlərdən biri isə restoran və kafelərdə yediyimiz yeməklərdir. Ola bilər ki, heç düşünmədiyiniz bir qidanın içinə qlutenli bir məhsul əlavə edə bilərlər. Buna görə də sifariş vermədən əvvəl yaxşıca soruşun və bacardığınız qədər sadə tərkibli yeməklər sifariş edin.

Son olaraq ümid edirəm ki, kifayət qədər məlumat verə bildim. Əslində qlutensiz həyat tərzi o qədər də çətin deyil. Yeyərək zövq ala biləcəyiniz və tərkibində qluten olmayan bir çox qida vardır. Siz yenə meyvə, tərəvəz, lobya, paxlalılar, heyvan mənşəli qidalar, qoz-fındıq, qreçka, düyü və onların unundan hazırlanan yeməklərdən həzz alacaqsınız. Unutmayın pizzasız, tortsuz, hamburgersiz, makaronsuz yaşamaq çətin deyil. Ən önəmlisi odur ki, yediyiniz hər yeməkdən sonra özünüzü rahat və sağlam hiss edəsiniz.


Medusa. Qədimlərdən bəri insanlıq tarixində ən qorxunc qadın fiqurlarından biri. Bəlkə də ən təhlükəlisi. Onun şəkillərini hamınız çox yaxşı tanıyırsınız: saçının hər bir teli zəhərli ilanlardan ibarət olan və birbaşa gözünə baxan hər kəsi daşa çevirən qadın. İlk öncə bildirmək istəyirəm ki, Medusa yunan mifologiyasının məhsuludur və buna görə də ilk əvvəl onun məhşur əfsanəsini nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm:

Rəvayətə görə, antik dəniz tanrı və tanrıçası olan Phorcys və Cetonun qızı Medusa o qədər gözəl idi ki, adanın bütün kişiləri ona aşiq olur və sahib ola bilmək üçün hər şeylərini verməyə hazır gözləyirlər. Lakin Medusa Tanrılara yaxın ola bilmək üçün öz bəkarətini qoruyaraq Atenanın (yunan ədalət, güc, savaş və ağıl tanrıçası) məbədində xidmət etməyi seçir.

Günlər keçir, Medusanın məhşur gözəlliyinin səsi-sorağı artıq hər tərəfə yayılır və gözəl qadınların ovçusu olan dəniz tanrısı Poseidonu maraqlandırmağa başlayır. O, insan formasına girərək Atenanın məbədinə gedir və Medusanı görür. Tanrı olmağına baxmayaraq heyvani hisslərini cilovlaya bilməyən Poseidon düz müqəddəs məbədin ortasında qızı zorlayır. Atena bu hadisəyə çox qəzəblənir. Bütün bunların hamısı Poseidonun günahı olmağına baxmayaraq, Atena Medusanı cəzalandırmağı seçir və onu gorgona, yəni ölü sifətində, qorxunc və səssiz bir canavara çevirir. Artıq Medusanın gözəl, ipək saçlarının yerində zəhərli ilanlar hərəkət edir və birbaşa gözünə baxdığı hər insan daşa çevrilir. Üstəlik şəhərdə qalmağı təhlükəli olduğu üçün Atena onu kimsəsiz bir adaya göndərir. Amma Medusa orda tamamilə yalnız olmur, zaman keçdikcə onun başına sahib olmaq və silah kimi istifadə etmək üçün bir çox döyüşçülər həmin adaya gedib onu öldürməyə çalışır və nəticədə Medusanın ətrafına hər gün bir yeni daş heykəl əlavə olunur.

Nəhayət baş tanrı Zeusun, dünyəvi bir qadından olan oğlu Perseus böyüyür və tanrıları köməyi ilə güzgüdə əksinə baxaraq Medusanı tapır və onun başını kəsir. Ən sonda Perseus Medusanın başını köhnə evinə, Atenanın məbədinə aparır. Atena isə onun başını öz qalxanına bağlamaqla heç kimin məğlub edə bilməyəcəyi bir gücə sahib olur.

Bu mif idi, bəs bunun arxasında duran həqiqət nədir?

Susdurulmuş, hüquqları, həyatı əlindən alınmış lakin daxilində bir baxışı ilə belə insanları daşa çevirməyi bacaran güclü bir qadın. Məncə Medusanı anlamaq üçün onu cəzalandıran Atenanı araşdırmaq lazımdı. Atenanın anası Metis (müdriklik simvolu) lal idi. Buna görə də Atena öz səsini atasından alır. Qısacası Atenanın səsi patriarxizm tərəfindən əlindən alınır və qadın olmasına baxmayaraq ona kişi səsi verilir. Beləliklə Atena həmişə anasını, öz qadınlığını inkar edir və atasını, patriarxizmi qürurlandırmaq üçün yaşayırdı. Başqa sözlə desək, bir qadın cəmiyyət tərəfindən eşidilmək üçün kişi səsindən istifadə edir. Düşünürəm ki, Medusa Atenanın gizlədilmiş qadın tərəfi idi. Hətta bu tərəfindən o qədər qorxur ki, onu danışa bilməyən və kişiləri daşa çevirən bir canavar kimi düşünür. Lakin hekayənin sonunda öz qadın tərəfinə yenidən qovuşur və Medusanın başını öz qalxanına bağlamaqla yaxud başqa sözlə desək həyatının bir parçasına çevirməklə iki qat daha güclü olur. Yəni bir qadın sadəcə medalyonun hər iki tərəfinə sahib olmaqla mükəmməl və güclü ola bilər.

Sigmund Freud “Medusanın başı” adlı öz məhşur əsərində bu mifoloji simvolu analiz etmişdir. O düşünür ki, Medusa əfsanəsi, bir kişinin öz cinsi orqanlarının funksiyasını itirməsini, sonsuzluğu yaxud kastrasiyanı təmsil edir. Freuda görə Medusanın başı qadın cinsiyyət orqanının simvoludur və qeyd edir ki, anasından başqa qadın tanımamış bakir bir oğlan uşağı ilk dəfə cinsi əlaqədə olmağı düşündüyü an bir qadını, daha doğrusu onun cinsiyyət orqanını görür, ona dəhşətli gəlir və penisə, digər sözlə desək homoseksuallığa can atır. Kişilərlə əlaqədə olan oğlan artıq mifdəki kimi “medusaya baxdığı an daşa dönür” ya da “vajinaya baxdığı an sonsuz olur”, çünki bir kişi ilə əlaqədən heç vaxt çoxala bilmir. Beləliklə Medusa mifi Sigmund Freud nəzəriyyəsində fərqli bir forma alır.

Günümüzdə bəzi feministlərə görə Medusa qadının əsəbini və üsyanını təmsil edir. Artıq sözlərin tükəndiyi yerdə baxışlarını hərəkətə keçirən bu güclü qadın simvolu bəzi filosoflara görə isə nihilismi təmsil edir: heç bir mənası olmayan dünyanın gözlərinə birbaşa baxmağın verdiyi dəhşət.

Son olaraq qeyd etmək istəyirəm ki, hal-hazırda məhşur moda markası “Versace”, “Crooks and Castles” başda olmaqla bir çox restoran və şirkətlərin logosu kimi istifadə edilən Medusanın başı tarix boyu psixoloqların, filosofların və incəsənət xadimlərinin sevimli teması olmuş, haqqında həddindən artıq fərqli fikirlər irəli sürülmüşdür. Ortaya çıxan bütün fikirlər insanları bu qədim mifi sadəcə bir əfsanə kimi dəyərləndirməyib, onu yaradan insan psixologiyasının dərinliklərinə enməyə vadar edir.



Photo by Rainer Kalwitz


Tarixi möhürlər dedikdə ağlımıza ilk gələn simvollardan biri svastikadır. Bunun tək bir səbəbi vardır ki, bu svastikanın yaxın keçmişimizə qədər qanlı müharibələrin, rasist cəmiyyyətlərin, ölümlərin, dağıntıların, haqsızlıqların üzərində imza olmasıdır. Əminəm ki, svastika dedikdə çox insanın ağlına Hitler, yaxud dünya müharibəsi gəlir. Bu normaldır çünki simvolun tarixini bilməyən hər bir insan onun mənasını ölüm, sahibini isə Hitler biləcək. Lakin əgər nəzər salsaq, azacıq bir araşdırma bəs edər ki, svastikanın möhtəşəm bir tarixə sahib olduğunu anlayaq.

Ümumiyyətlə svastika dünyanın ən qədim simvollarından biridir. Hətta bu simvolun tarixi Misir həyat simvollarından da əvvəllərə gedib çıxır. Ilk növbədə svastika sözünün etimalogiyasına baxaq, çünki sadəcə sözün kökü bizi lazımlı yerə apara bilir. Svastika sözü qədim sanskrit dilindəki “suastika” sözündən gəlmiş və “uğurlu bir şey”, “xeyirli olmaq”, yaxud “uğurun cazibəsi” kimi tərcümə olunur. Bundan başqa bu işarə Şərqi Asiyada çin heroqlifi kimi yazıda işlədilir və “əbədiyyət” mənasını verir.

Qədim arxeoloji dəlillər bu simvolun ilk dəfə antik Hindistanda istifadə edildiyindən xəbər verir. Bu simvol Hindistanda həm geometrik fiqur kimi, həm də dini simvol kimi istifadə edilmişdir. Əgər Hinduizm, Buddizm, Cainizm və Şamanizm dinlərinə fikir versək bu simvolla tez-tez qarşılaşa bilərik.

Hinduizmdə ta qədimlərdən bəri svastikanın hər bir forması özünü göstərir. Əsas istifadə olunanlar sağqollu və solqollu svastikadır. Sağqollu yəni saat istiqamətində fırlanan svastika kainatın təkamülünü təmsil edirdi. Digər tərəfdən günəşsimvolu kimi tanrı Suryanın simvolu hesab olunurdu. Svastikanın bu forması çox müsbət mənalar kəsb etmiş, uğur, sağlamlıq və tərəqqini təmsil etmişdir. Solqollu svastika isə “sauvastika” adlanır və dəhşətlər, fəlakətlər tanrıçası Kalinin simvolu hesab olunurdu. Digərinin əksinə olaraq bu simvol uğursuzluq, qaranlıq, sehr və cadunu ifadə edirdi. Bunlardan başqa Hinduizmdə svastikanın üçüncü forması da işlənirdi ki, bu da qolsuz svastika idi. Xaçəbənzər olub dörd istiqaməti göstərirdi: şimal, cənub, şərq, qərb. Bu isə dünyəvi sabitliyi, harmoniyanı ifadə edirdi.

Daha sonradan Buddizm meydana gəlmiş və tezliklə svastika bu dində də görünməyə başlamışdır. Hinduizmin əksinə olaraq burada simvolun hər iki forması müsbət bir mənaya sahib idi. Ümumiyyətlə günəşi, əbədiliyi, universal harmoniyanı və birbaşa Drahmanı ifadə edən bu simvol, əsasən, buddist memarlığında və heykəltaraşlığında çox işlənmişdir. Aşokanın sütunları üzərində həkk olunmuş svastika əbədi mərkəz ətrafında şeytana qarşı edilən kosmik, fövqəltəbii rəqsi ifadə edirdi. Buddanın ölümündən sonra onun sinəsinə vurulan svastikadan sonra, simvol artıq “qəlb möhürü” də adlanmağa başladı. Lakin sağqollu svastikanın Qərbdə Hitlər tərəfindən müharibələrə möhür olmasından sonra, hazırkı buddistlər daha çox simvolun solqollu formasına üstünlük verirlər. Cainizmdə də simvol çox geniş yayılmış, əsasən, nöqtəli versiyasından istifadə edilmişdir. Əslində bu dində svastikaya Hinduizmdən çox yer verilmişdir və Tirthankarı təmsil edirdi. Onların adətlərində Tirthankar aydınlanmış insana deyirdilər. Onlara görə svastikanın üfuqi və şaquli xətləri ruh və materiyanı ifadə edir. Sağa, yaxud sola istiqamətlənmiş qollar materiya daxilindəki ruhun istiqamətlərini bildirir. Birinci qol ilkin həyatı, başlanğıcı, cansız təbiəti, ikinci qol bitki və heyvanat aləmini, üçüncü qol insanları, dördüncü qol isə ilahiyyəti təmsil edir. Bu bütovlüyü tam dərk etmək və Tirthankar olmaq üçün düzgün bilik, rəftar və inama sahib olmaq lazımdır

Svastika simvolunun antik istifadəsindən danışarkən türk şamanlarının adını çəkməmək olmaz. Şamanizmdə çox qədim dövrlərdən bəri istifadə olunan bu simvol çox dərin mənaları özündə birləşdirir. Qədim türk dilində tərsinə çevrilmiş L hərfi ÖG damğası adlanırdı. Mənası fəlsəfi düşüncə – tanrıya çatmaq üçün ən yüksək düşüncə – deməkdir. Qədim türklər 4 tərsinə çevrilmiş L hərfini, yəni ÖG damğasını birləşdirmiş, digər tərəfinə əlavə bir qol çəkmiş və beləliklə 4 rəqəmini əldə edə bilmişlər. Bu rəqəm isə dörd müqəddəs dünyadan keçib tanrıya çatmağı ifadə edir. Digər tərəfdən simvolun bir də qolsuz forması da istifadə olunurdu ki, bu da günahsızlığı ifadə edirdi. Elə məhz eramızın 4-cü əsrində Vatikan türklərdən qaynaqlanaraq bu günahsızlıq simvolunu qəbul etmişdir. Türklər bu simvola “yanar-dönər” deyirdilər, çünki insana dönmək, fırlanmaq hissini verir. Onlara görə ruh yenidən dönərək tanrıya qovuşur. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində antik türk sikkələrinin üzərində rast gəlinən bu simvol bizə həqiqətən də digər sahibinin türklər olduğundan xəbər verir. Bundan başqa svastika Monqolustanda da geniş istifadə olunmuşdur. Bu ənənəvi simvol “has temteg” adlanır və Şamanizmin müqəddəs simvollarından biri kimi müqəddəs hesab olunur. Svastika əbədilik simvolu hesab olunmasından əlavə şamanist rituallarında Böyük Ayı bürcünü təmsil edir.

Antik Yunan və Roma mədəniyyətlərinə baxsaq geyim və pulların üzərində svastika motivlərini görə bilərik. Yunanıstanda bu simvolu “tetraskelion”, yaxud “gammadion” adlandırırdılar. Yunanlar bu simvolu çox müqəddəs hesab edir və onu günəş tanrıları Apollo ilə birləşdirirdilər. İndi Vyanadakı tarix muzeyində Apollo heykəlinin sinəsində böyük svastika təsviri vardır. Bundan başqa sonradan burada simvolun digər mənaları da ortaya çıxmışdır. M. J. Hoffman kimi bəzi tədqiqatçılara görə bu simvol qadın və kişinin birliyini təmsil edir. Lakin George Birdwood kimi araşdırmaçılar hesab  edirlər ki, simvol yalnız qadını təmsil edir.Romada isə svastika ali tanrı Yupiterin simvolu kimi qəbul edilirdi.Onlar Pompeyin divar və döşəmə mozaikalarını bəzəmək üçün bu simvolun hər iki növündən istifadə etmişlər.

Svastika Amerika yerliləri tərəfindən də istifadə olunmuşdur. Missisipi ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində Ohio və Missisipi çayı ətrafındakı dərələrdə bu simvola rast gəlinmişdir. Daha çox cənub qərbi tayfalar tərəfindən istifadə olunmuşdur, bunlar içərisində daha çox seçilən isə Navajo idi. Tayfalar arasında svastikaya fərqli mənalar yüklənmişdir. Hopi qəbiləsində köçkün Hopi tayfasını təmsil edirdi, Navajolarda isə öz ətrafında fırlanan kötük simvolu idi. Bu simvol onlarda çox müqəddəs idi və dini ayinlərində istifadə edirdilər. Panamadakı Kunalılara görə bu simvol dünyanı yaradan osminoqu təmsil edirdi, onun qolları isə dünyanın dörd bir tərəfini işarə edirdi.

Xristianlıqdan əvvəl svastika Slavyan, Alman, Sami, Baltik, Finlandiya və Kelt mədəniyyətlərində istifadə olunub. Həmçinin belə güclü bir simvol masonların da gözündən qaçmamışdır və onlar bu simvolu “Kainatın əsas memarının” adı ilə əlaqələndirmişlər. Lakin orta əsrlər xristianlıq dövründə svastika nisbətən fərqli formada – xristian xaçı formasında işlənməyə başladı. Bu xaçın ölüm üzərində qələbəsi mənasında idi. Bu dövrdən sonra svastika artıq xristian kilsələrini bəzəyən bir motiv oldu. Simvolu XII əsrdə Kievdə tikilmiş Müqəddəs Sofiya kilsəsində görə bilərik.

Nəhayət xristianlığın kölgəsinə bürünmüş qədim svastika simvolu yeni dövrdə yenidən doğulur, lakin bu dəfə tamam fərqli şəkildə qarşımıza çıxır. 1920- ci ildə Hitler svastikanı Nasist partiyasının əsas simvoluna çevirdi. Almaniyada bu simvol “Hakenkreuz” adlanırdı. Hitlerin yaratdığı Nasist partiyasının bayrağı Almaniyaya şanlı tarix və şərəf gətirmiş rənglərdə idi. Alman imperiyasının bayrağına istinad edilmiş və qırmızı, ağ, qara rənglərdə idi. Qırmızı bayraq, ortasında ağ dairə və onun içərisində 45° yan tərəfə dönmüş qara svastika yerləşirdi. Hitlerin özü bu bayrağı belə ifadə edirdi: “ Milli sosialistlər kimi biz öz proqramımızı bayrağımızda görürük. Qırmızı rəngdə hərəkatımızın sosial ideyasını görürük. Ağ rəngdə millətçi ideyasını görürük. Svastikada isə Aryan insanının mübarizəsinin uğurlu qələbəsini görürük.”

Svastika həmçinin Hitler Almaniyasının irq emblemi idi. Bir Aryan simvolu kimi istifadə edilmiş və ağların üstünlüyünü ifadə etmişdir. İrqi təmizlik Nasist partiyasının mərkəzi ideologiyası idi və bu simvolu istifadə etməklə Aryan birliyini göstərmək və öz irqlərini təmizləmək istəyirdilər. Svastikanın möhtəşəm tarixinə və Hindistandakı fərqli mənalarına baxmayaraq, bəzi tarixçilər Nasist svastikası ilə Hind svastikasının istifadəsini birləşdirməyə çalışırdılar. Hətta fransız yazıçısı Savitri Devi Hitleri Hindistandaki baş tanrı Vişunun yerdəki avatarı – siması hesab edirdi.

XX əsr Nasist partiyasından sonra bütün Avropada svastika çox nifrət edilən irqçi bir simvol oldu və demək olar ki hər yerdə qadağan olunmağa başladı. Artıq svastikaya aqressiv reaksiyalar göstərilirdi. Bəzi anti-hitlerçi qruplar solqollu svas-tikadan istifadə edərək nasistlərə öz etirazlarını bildirirdilər. Elə burdan görünür ki, tarix boyu daha müsbət mənalar daşımış qədim sağqollu svastika və daha çox uğursuzluq simvolu hesab olunmuş solqollu svastika öz tarixi mənalarını itirməyə başlamış və mifik antik mənaları nasistlərdən sonra yerlərini dəyişmişdir.

Halhazırda Hitlerin “uğurlu” siyasəti nəticəsində svastika simvolu Macarıstan, Polşa, İslandiya, İrlandiya, Brazilya, ABŞ və bəzi digər ölkələrdə qanunla qadağan edilmişdir. 2005-ci ildə svastikanı Tacikistanda milli simvol elan etdilər. Bundan başqa Panamanın Kuna Yala vilayətinin bayrağında əks olunmuş və öz antik mənasını ifadə edir. Müharibədən sonra Finlandiyanın Hava Qüvvələrinin bayrağında da istifadə olunmağa davam edilmişdir. Şərqə nəzər saldıqda isə görə bilərik ki, Nepal və Hindistanda hələ də qədim dini simvol kimi istifadə olunur və öz antik mənasını qoruyub saxlamışdır. Bundan başqa Hindistanda bəzi şirkətlərin və cəmiyyətlərin loqosunda özünü göstərir.

Son olaraq qeyd etmək lazımdır ki, tarix boyu bütün simvollar müəyyən zaman keçdikcə bir yerdən digər yerə keçmiş və fərqli mənalar daşımışdır. Əgər bu simvolun tarixinə diqqətlə fikir versək, görərik ki, istər şərqdə olsun, istər qərbdə bir-birinə çox yaxın mənalar ifadə etmişdir. Hər mədəniyyətdə uğur, əbədilik, günəş, həyat simvolu hesab olunan svastika Hitlerə nə uğur, nə də əbədilik gətirmədi. Çünki Hitler də bu simvola nifrət qazandırmışdı. Ümumiyyətlə simvollara tarix boyu yüklənmiş enerji mövcuddur, Hitler də bunu bilirdi. Tarixi faktlar da onun fövqəltəbii hadisələrə dərindən inamı olduğunu sübut etmişdir. O, bu simvolu araşdırmış və mübarizəsində ona uğur gətirməsi məqsədi ilə istifadə etmişdir. Lakin tarix boyu hər bir insana uğur gətirən bu möhtəşəm simvol Hitlerə o uğuru gətirməmişdir. Elə buna görə də məncə svastika çox güclü bir ədalət və harmoniya simvoludur.


Bildiyimiz kimi, hər bir dövrün fəlsəfi problemləri bir birindən fərqli olmuşdur. Antik dövrdə insan və onun daxili aləmi əsas problem olmuş, orta əsrlərdə isə bu problemi yaradılış əvəz etmişdir. İntibah dövründə isə bir qədər fərqli məsələlər ortaya qoyulmuşdur. Həmin dövrdə 2 məsələ diqqət mərkəzində idi.

İnsan və təbiət problemləri. Təbiət problemləri panteizm adı altında öyrənilməyə başlanıldı. Həmin dövrdə yeni bir termin çıxdı qarşımıza. Yeni termin amma köklü və qədim bir fikir. Panteizm. Bəs nədir panteizm?

Panteizm sözü də, digər teoloji sözlər kimi yunan dilindən gəlir. “Pan” bütün yaxud hər şey, “theos” isə tanrı mənasındadır. Birlikdə götürüldükdə “hər şey tanrıdır” mənasını verir. Beləliklə panteizm hər şeyi necə olursa olsun tanrının yəni geniş mənada təbiətin bir parçası kimi qəbul edir. Bizim qalaktika, ulduzlar, günəş sistemi, bütün canlılar, fikirlər, düşüncələr, insanlar, hər şey tanrı adlandırılan bir şeyin tərkib hissəsidir. Onların fikrincə tanrı hər şey, hər şey isə tanrıdır. Bəs tanrı nədir? Onlar tanrını necə görürlər, yaxud nəyə tanrı deyirlər? Onların tanrı dedikləri şey teistlərin tanrısıdır yoxsa paganistlərin? Yoxsa yeni bir anlayışdır? Nədir tanrı?

Panteistlər deyirlər ki, biz kainata sitayiş edirik, hər hansısa fövqəltəbii qüvvədən danışmırıq. Biz kainatın bir hissəsiyik. Yer kürəsi kainatdan yaranıb və bir gün yenidən kainata sorulacaq. Biz kainat ilə eyni maddə və enerjidən yaranmışıq. Biz burada sürgündə deyilik, biz burada öz evimizdəyik. Bura elə bir yerdir ki, biz hətta cənnətlə də üz-üzə gəlmək şansına sahibik. Əgər biz inanırıqsa ki, bizim real evimiz bura yox ölümdən sonra hər hansısa bir yerdir, əgər biz inanırıqsa ki, möcüzəvi sirlər yalnız qədim kitablarda, qədim binalarda, bizim beynimizin içində yaxud da bu reallıqdan kənarda mövcud ola bilər, onda biz bu real, möhtəşəm və işıqlı dünyaya qaranlıq gözlüklərdən baxırıq. Kainat bizi yaradır, qoruyur və məhv edir. O bizim hislərlə çata bilməyəcəyimiz qədər dərin və qədimdir. O sözlərlə təsvir olunmayacaq qədər gözəldir. O elmlə tamamilə izah edə bilməyəcəyimiz qədər mürəkkəbdir. Bu möhtəşəm varlıq hər yerdədir, bizim içimizdə, bizdən kənarda, ətrafımızda və biz istəsək də ondan ayrıla bilmərik. Biz təbiətdə insanı ana bətnində olan uşağa bənzədirik. Onun bir parçasıdır və onsuz mövcud ola bilməz. Biz yaradıcımız kainatla hörmət, pərəstiş, qayğı, dərin anlama hissi ilə əlaqə yaradırıq. Amma teistlər yaradıcı ilə dua edərək əlaqə saxlayırlar, sanki orada biri durub onun dualarına cavab verə bilir.

Biz təbiətə hörmət edir və qoruyuruq dedikdə, bir teistin kilsə və məscid, yaxud öz müqəddəsləri haqqında dedikləri qədər məsuliyyətli və inamlı söz demiş oluruq. Amma biz hər hansı fövqəltəbii varlıqdan danışmırıq. Bizim fikirlərimiz bunlardır: Biz təbiətin bir hissəsiyik. Təbiət bizi yaradır və ölüm anında yenidən təbiətə sovruluruq. Biz təbiətdə və öz bədənlərimizdə evdəyik. Olmalı olduğumuz yerdəyik. Elə bir yerdəyik ki, qəbirdən sonra uydurulmuş xəyali bir dünya tapa bilməyəcəyimiz cənnəti belə yarada yaxud tapa bilərik. Əgər təbiət yeganə cənnətdirsə, onda təbiətdən ayrılma cəhənnəmdir. Biz təbiəti məhv etdikdə, yer üzərində özümüz və digər canlılar üçün cəhənnəm yaradırıq. Təbiət bizim anamız, evimiz, təhlükəsizliyimiz, sülhümüz, keçmişimiz və gələcəyimizdir. Biz təbiətlə, teist insanların kilsə yaxud məscidlərlə etdiyindən daha çox hörmət və incəliklə rəftar etməliyik.

Həqiqətən də panteizm mükəmməl bir düşüncədir. Bəs belə bir mükəmməl düşüncə məhz XVIII əsrdə ortaya çıxdı, yoxsa həmişə mövcud olmuşdur? Panteizmin tarixi nədir? Öz köklərini nə vaxtdan, nədən, yaxud kimlərdən götürür?

İlk dəfə panteizm yaxud panteist termini ingilis dilində 1705-ci ildə irland yazıçısı John Toland tərəfindən işlədilmişdir. O ilk dəfə bu sözü Spinozanın fəlsəfəsini və ideyalarını izah etmək üçün işlətmişdir. O, öz ideyasına 1710-cu ildə Leyibnize yazdığı məktubda bu sözlərlə aydınlıq gətirmişdir: “Panteistik düşüncə kainatdan başqa bir əbədi varlığa inanmamaqdır.” Bu termin XVIII əsrdən əvvəl yəni John Tolanddan əvvəl işlənməmişdir, çünki mövcud deyildi. Lakin bundan çox-çox əvvəllər filosoflar, ayrı-ayrı yazıçılar, incəsənət xadimləri, fəlsəfi və dini məktəblər panteistik ideyalar ifadə etmişlər.

İlk əvvəllər qədim Şərq, ən əsası qədim Çin və Hind fəlsəfəsində rast gələ bilərik ilkin panteist düşüncələrə. Ondan sonra isə Qərbdə əsasən isə, qədim yunan fəlsəfəsində qarşımıza çıxır bu düşüncələr.

Qədim Hindistan fəlsəfəsi ən ilkin panteist ideya və düşüncələri ifadə etmişdir. Hind dini mətnlər və əlyazmaları ən qədim panteist yazılardır. Bu ideya onların qədim dini etiqadları Vedalarda öz əksini tapmışdır. Hind teologiyasında, Brahma kainatda bütün şeylərin dəyişməz, sonsuz, daimi, anlaşılmaz və möhtəşəm mövcudluğudur və həmçinin mövcud olmuş, olan və olacaq olan hər şeyin cəmi yaxud vəhdətidir. Bu panteist təlimləri qədim Upanişat sonralar isə Advaita fəlsəfəsindən izləyə bilərik. Upanişatın bütünMahāvākyaları yəni “böyük məsəllər”-i bu və ya digər şəkildə Brahmanın dünya ilə vəhdət yaxud birliyini ifadə edir. Chāndogya Upanişat deyir ki, bütün bu kainat həqiqətən də Brahmadır; hər şey ondan davam etdirilir; hər şey onda həll olunur; hər şey onda nəfəs alır və verir, beləliklə icazə ver hər kəs ona sakitcə pərəstiş etsin. Daha sonralar isə belə deyilir:

“Brahmadan yerdəki torpaq yığınına qədər hər şey Brahmadır. Brahma dünyanın maddi və məhsuldar səbəbidir. O güldanı yaradan dulusçudur; eyni zamanda materialın hazırlandığı gildir. Hər şey ondan yaranır və o günəşdən yayılan işıq kimi tükənməz və azalmazdır. Hər şey partlayan köpüklərin havaya, axan çayların okeanlara qarışdığı kimi yenidən ona qovuşur. Hər şey ondan yaranıb ona qayıdır, eyni ilə hörümçək torunun hörümçək tərəfindən yaradılıb onun tərəfindən də məhv edildiyi kimi. “

Rigveda himnlərində panteistik düşüncələr əvvəldən hiss oluna bilər. Burada kobud və bəsit inam olan çoxallahlılıq, şairlər arasında çox vacib mütəfəkkirlər tərəfindən süquta uğradılmış və bəzi misallarda daha yaxşı məmnun edici bir inam axtarılmışdır, cavab isə bütün mövcud olan hər şeyin, bütün tanrıların birləşdirilməsi bir təkdə cəmləşdirilməsi və bir tək olaraq götürülməsi idi.

Bütün bunlardan başqa Hindistanda sonrakı dinlər, Vaişnavizm və Saivizmdə də teist ideyalarla paralel şəkildə panteist ideyalar ifadə edilmişdir.

Qədim Çin fəlsəfəsində isə panteist ideyaları asanlıqla görə bilərik. İlkin din olan Daoizmin yaradıcıları Laozi və Zhuangzi də həmçinin panteist olmuşlar. Taoizmin ideyalarında isə bu açıq aydın görünür. Nə qədər ilkin və ibtidai olsa da, nə qədər bəsit və sadə olsa da panteizmi rahatlıqla görə bilərik. Daoizmdə “dao” sözü bədii dildə “yol” kimi tərcümə olunur. Həyatın yolu. Lakin Çin xalq dini və fəlsəfəsində bu sözə daha mücərrəd mənalar yüklənmişdir. Daoizm təlimi yaxud dini Daonun 3 əsas qiymətli daşını vurğulamışlar: mərhəmət, mülayimlik və itaətkarlıq. Lakin bütün bunlarla birlikdə Daoist ideyalar bütünlüklə təbiət üzərində cəmlənmişdir. Dao insanlıqla kosmos arasında, sağlamlılıq və uzun ömürlülük arasında, və wu wei yəni hərəkət və hərəkətsizlik arasında harmoniya, qısaca kainatda olan hər şeyin harmoniyası və bütövlüyü idi. Dao həm hər şey həm də heç nədir, həm hərəkət həm sükutdur. Dao hər şeydir.

Bundan başqa digər məktəb Konfusiçilikdə də panteist ideyalara rast gələ bilərik. Məsələn Konfusiçiliyin Shu-Hsien Liu tərəfindən hazırlanmış əsas mövzusu Chung Yungda belə deyilir:

“Cənnət yeganə varlıqdır ki, kainatda fasiləsiz işləyir. O yaradır yer kürəsi isə ona kömək edərək saxlayır. Bu ikisi kainatda yaradıclıq prosesini saxlayan iki əsas gücdür. “

Antik qərb dünyasında isə panteist fikirlər möhtəşəm mütəfəkkirlər olan Anaximander, Thales, Anaximanes, Heraklit və Parmenides kimi presokratistlerə gedib dayanır. Bu mütəfəkkirlər eradan əvvəl VII- Vİ əsrləri çiçəkləndirmişlər, lakin heç biri açıqca panteist sistemi irəli sürmədən, materiyanın ilahi təbiəti haqqında fərqli fikirlər irəli sürmüşlər.

Heraklitin əsas xidməti materiyanın sabitliyini rədd etmək və hər şeyin kainatın müqəddəs oduna bələdçilik edən logosun fiziki təzahür formaları olduğunu təkid etməkdən ibarət idi. Logos özü çox önəmli bir fəlsəfi termindir, sözün mənası “söz”, “hesab” yaxud “səbəb” mənalarını versə də, bu sözü ilk dəfə istifadə edən Heraklit onu kainatda elmin və qanunların əsası, ilkin səbəbi mənasında istifadə etmişdir. Stoicslər fərqlilik edərək bütün hər şeyin logosun yox pnuemanın fiziki təzahür formaları kimi qəbul etmişlər. Phuema isə elə dünyanın və kainatın özünün fiziki substansiyası idi. Burdan da belə çıxır ki, onlar hər şeyi bu kainatın tərkib hissəsi kimi qəbul edir, kainatı biraz ilahiləşdirərək hər şeyin onu fiziki təzahür forması kimi qəbul etmişlər.

Eleya məktəbi bütün mövcudluğu ilkin materiyanın şərtləri əsasında izah etmiş və hər şeyin daimi hərəkətdə olduğunu qeyd edərək Herakliti təkrarlamışlar. Elatlar bildirmişlər ki, hər şeyin düzgün izahı varlığın universal birliyi konsepsiyasında yatır. Onların təliminə görə, hisslər bu birliyi anlaya bilməzlər, çünki onların anlamaları yaxud hesabatları ziddiyyətlidir. Yalnız düşüncə ilə hisslərin verdiyi yanlış və saxta görünüşü keçib, varlığın idrakına çata bilərik, əsas həqiqət isə belədir: “hər şey vahiddir, hər şey birdir “. Onlara görə yaradılış deyilən bir şey yoxdur. Çünki varlıq, heç nədən yaradıla bilməz və hər hansı bir şey özündən fərqli olanın üzərində qalxa bilməz.

Xenophanes özü, “bütün insanlar və tanrılar arasında ən böyük olan tanrı” konsepsiyasını irəli sürmüş və onu mücərrəd, ümumi, dəyişməyən, daimi və həmişə mövcud olan adlandırmışdır. Dövrün çoxallahlılığının hücumlarına və kainatdakı hər şeyin ilahi rabitəlilik eyhamlarına baxmayaraq, o, özünün tək tanrı konsepsiyasından geri çəkilməmişdir.

Beləliklə antik dövrün panteist ideyalarına nəzər saldıq, lakin bütün bu ideyaların mövcudluğuna və bütün bu filosofların, məktəb və təlimlərin cəhdlərinə baxmayaraq, istər Qərb istər də Şərq dünyasında, həmin dövrün əsas fəlsəfi və dini görüşü politeizm yaxud çoxallahlılıq idi.

Tarixin daha sonrakı dövrlərinə nəzər saldıqda isə qarşımıza Orta Əsrlər dövrü yaxud Qaranlıq dövr çıxır. Bu dövrə qaranlıq dövr deyirəm, çünki həmin dövr, daha sonrakı, hətta müasir dövrdəki insanların dünyagörüşlərinə, düşüncə və məntiqlərinə bir ləkə olmuş və gec təmizlənəcək fikirlər formalaşdırmışdır. Həmin dövrdə yaranan dinlər, əsasən Xristianlıq və İslam, ümumiyyətlə Orta Əsrlər sxolastikası panteizmi təqib etmiş və onun inkişafına həqiqətən maneələr törətmişdir.

Əgər Antik dövrdə insan təbiətin bir parçası hesab olunurdusa, hər şey vahid halda, birlikdə götürülürdüsə, Orta əsrlərdə hər şeyin, kainatın da, təbiətin də, insanın da varlıqdan kənarda olan bir şey – tanrı tərəfindən yaradılması fikri irəli sürüldü. Tanrı kainatı yaradan, ondan üstün olaraq onu idarə edən, təyin edən və ondan asılı olmayaraq mövcud olan bir varlıq kimi qəbul edilmişdir. Lakin o – tanrı, təbiətdən fərqli olaraq insana ruh və şüur vermişdir. Buna görə də insana təbiətdən daha çox dəyər verilmiş və təbiət bir addım arxada durmuşdur. Çünki insan özünü tanımış və möhtəşəm olduğu qənaətinə gəlmişdir. Lakin bu möhtəşəmliyin daha da möhtəşəm bir varlığın – kainatın tərkib hissəsi olduğunu unutmuş və yalnız tanrı tərəfindən ayrılıqda yaradıla biləcəyini və hər şeyin ondan asılı olduğunu, təbiətin ona xidmət etmək üçün yaradıldığını və özünün həyatın yaradılma səbəbi kimi mahiyyət kəsb etdiyini düşünmüşdür.

Bu dövrdə panteistik və ona qarşı olan ideyaları da, Şərq və Qərb olaraq ayrılıqda öyrənmək lazım gəlir və bu zaman qarşımıza iki əsas fəlsəfə çıxır. Dini və elmi fəlsəfə.

Şərq dünyasında dini fəlsəfə olmasına baxmayaraq, Sufizm panteistik ideyalar təbliğ edirdi. Sufizm öz teoloji köklərini Qnostisizmdən götürmüş və buna görə də özündə panteist ideyaları ifadə etmişdir. Misal olaraq, məşhur sufilərdən Rumi və Hafizin yaradıcılığının xatırlaya bilərik. Onların yaradıcılığı ilə dərindən maraqlandıqca, açıqca panteist ideyaları görə bilərik. Bundan başqa həmin dövrün sufilərindən olan, Muhyiddin İbn Arabinin tanrı haqqında dediyi bu fikirlərdə də, panteist ideyalar görə bilərik:

“Heç kim onu tapa bilməz, təkcə o özünü tapar. Heç kim onu bilməz, o özünü bilər. O özünü özü sayəsində bilir. Digər tərəfdən o özünü anlaya bilməz. Onun keçilməz pərdəsi elə onun vahidliyidir. Digər tərəfdən o özünü gizlətmir. Onun örtüyü elə onun mövcudluğudur. O, başa düşülməyəcək bir tərzdə öz vahidliyi ilə örtülmüşdür. Digər tərəfdən, o özünü görmür. Yalnız peyğəmbər, elçi yaxud kamilləşmiş müqəddəs ona yaxın olur. Onun peyğəmbəri özüdür. Onun elçisi özüdür. Onun xəbəri özüdür. Onun sözü özüdür. O öz sözünü özündən başqa vasitəçi yaxud səbəbkar olmadan özü vasitəsilə göndərmişdir, özündən özünə. Digər tərəfdən onun mövcudluğu yoxdur və beləliklə o, heç nədir və hər şeydir. “

Qərbdə isə Xristianlığın ilkin növü hesab olunmasına baxmayaraq, həmin dövrdə Qnostisizm panteistik ideyalar ifadə edirdi. Qnostisizmi yalnız Qərbə aid etmək olmaz. Qnostisizm özü bir din yaxud ayrılıqda bir inanc kimi ortaya çıxmamışdır. O, özündə antik yunan mifologiyasını, Zərdüştlüyü, Şərq dünyagörüşünü və Xristianlığın ektektik vəhdətini verir. Bu təlim Xristianlıqdan bir neçə əsr əvvəl mövcud olmuş və Roma, Arian gotları, Fars imperiyası tərəfindən idarə olunmuş və II və III əsrlərdə Aralıq dənizi hövzəsi və Orta Şərqdə yayılmışdır. Qnostisizmin tanrı görüşü panteistik idi. Onlara görə tanrı hər şeydə məskunlaşıb və mənbədən tutmuş hər şey tanrıdır. Onlar tanrının bilavasitə yer kürəsi, insanı və ümumiyyətlə hər şeyi yaratdığını qəbul etmirdilər. Elə bu hər şey özü tanrı, yaxud onların deyimi ilə Demiurge idi. Onlar yaradıcını belə adlandırırdılar və bu yaradıcı hər şey olsa belə, heç də mükəmməl deyildi, əksinə natamam idi. Əlbəttə bunu deməklərində səbəb isə, həyatdakı çatışmazlıqlar və əxlaqsızlığı görməkləri idi.

Daha sonra meydana gələn Xristianlıq nəticəsində, IV – XVI əsrlər ərəfəsində, Panteizm geriləmişdir. V əsrdə, dini fəlsəfənin məşhur filosofu və xristian olan Avqustin, öz əsərlərində Panteizmi ciddi şəkildə tənqid etmişdir. Əsasən “Tanrının şəhəri” adlı əsərində panteizmi daha çox tənqid etmiş və bu dünyadan kənarda, yaxşı insanların gedə biləcəyi bir dünya – tanrının şəhəri olduğunu qeyd etmişdir.

Tarixdə irəlilədikcə yeni panteist ideyalar qarşımıza çıxır. Amma Xristianlığın Roma imperiyasında bərqərar olunmasından sonra, panteist ideyalar ifadə etmək təhlükəli idi. Həmin dövrdə Meister Eckhart kimi panteistlər cəmiyyətdən təcrid olunmuş, Jakob Bohme ölkədən sürgün edilmiş, digərləri yandırılmış və onların kitabları qadağan edilmiş, əlyazmaları isə məhv edilmişdir.

İlk xristianlıqdan sonrakı panteist kimi Cordano Brunonun adını çəkmək olar. Bruno qədim materialist ideyaları yenidən canlandıran ilk yazıçılardandır. O böyük Roma şairi Lukretsidən iki əsas ideya götürmüşdür: sonsuz dünyalar ilə birlikdə sonsuz kainat və atomların müxtəlif yollarla birləşib yaratdığı və gördüyümüz hər şeyi təşkil edən maddə. Kopernik isə ona həlledici təsiri etmişdir. Elə həmin dövrdə Kopernik günəşi kainatın mərkəzi kimi göstərmiş və bütün planetlərin günəşin ətrafında hərəkət etdiyini göstərmişdir. Bruno isə bunun əsasında yerin kainatın mərkəzi olmadığının sübutunu tapmışdır. O, bu fikri təsdiq edən ilkin müasirlərindən olmuşdur və o qeyd etmişdir ki, orada sonsuz sayda dünyalar olmalı, hətta onların bəzilərində bizimki kimi canlılar məskunlaşmışlar, lakin sonsuz kainatın mərkəzi olmamalıdır. O hətta əvvəlcədən nisbilik haqqında demiş və bu kainatda heç bir üstün yerin olmadığını, hərəkət və hətta ağırlığın belə müşahidəçi üçün nisbi olduğunu bildirmişdir. Lukretsi kainatı boşluğun içində daimi hərəkətdə görmüşdür. Bruno da həmçinin əbədi hərəkət və dəyişimi qəbul etmiş lakin o daha irəli gedərək əbədi maddə və əbədi ruhun möhkəm birliyini qeyd etmişdir. Brunoya görə kainat tanrı, tanrı isə kainat idi. Dəyərli fikirlərinə baxmayaraq, Cordano Bruno 1600-cü ildə panteist ideyalarına görə yandırılmışdır.

XVII əsrdə panteist ideyaların ifadəçiləri Leybnis və Spinoza olmuşlar.

Spinoza tarixdə ən böyük panteistlərdən olmuş və panteizm üzərində maraqlı fikirlər irəli sürmüşdür. Onun dini fikirləri yəhudi icmasına uyğun gəlmədiyi üçün cəmiyyətdən tədric olunmuş və daima təqib olunmuşdur. Spinozaya görüşləri haqqında sakit qalması üçün 1000 florin təklif olunmuş, lakin o etiraz etmişdir. O bütün mükafat və şərəf medallarından imtina etmiş və atasından qalan miras payının 1 çarpayıdan başqa hamısını bacısına vermişdir. 1677-ci ilin fevral ayında isə ağciyər xərçəngindən ölmüşdür.

Spinoza öz fəlsəfəsini “Əxlaq” adlı mücərrəd əsərində cəmləmişdir. O əsərə kosmos yaxud təbiəti göstərərək deyil, tanrının nəzəri izahını verməklə başlayır. Əsərin davamında isə öz fikirlərini həndəsi metodlar, ciddi fiziki qanunlar, teorem və aksiomlarla izah edir. Şübhəsiz ki, bu metodla o, öz fəlsəfəsini çox möhkəm bir qaya üzərində inşa edəcəyini düşünübmüş, lakin bəzi hallarda, onun təqdim etdiyi teorem və qanunlar mübahisələr doğurur.

Spinoza Rene Dekardın təsiri altında olsa da, onun dualizmini qəbul etməmiş və monizm prinsipindən çıxış etmişdir. O təbiət və tanrını vahid substansiya şəklində qəbul etmişdir. İnanırdı ki, mövcud olan hər şey tanrıdır. Belə ki, o, tanrının mövcud olan hər şeydən üstün olduğunu qeyd etmirdi. Ona görə tanrının sonsuz keyfiyyətləri vardır, biz isə sadəcə ikisini dərk edə bilirik: düşüncələr və genişlənmə. Ona görə tanrı kainatda olan bütün ölçülərdə mövcuddur. Lakin Spinozanın tanrısı hər hansı bir teistin tanrısı deyildi. O bu sözü biraz fərqli mənada istifadə edirdi. Onun tanrısı kainat idi. Onun tanrısı hər şey idi. Ona görə təbiətdə ən yaxşı şey isə elm və bilikdir, tanrını axtaran bilik, axtararkən həqiqətləri öyrəndiyimiz bilik, hansı ki, bizi ehtiraslarla despotizmdən, qorxudan azadlığa, bəxtə qismətə, inamdan sadəliyə və həqiqətə apara bilər.

Spinoza əvvəllər ateist kimi adlandırılmış və bu adla haqsız olaraq günahlandırılmışdır. Çünki onun tanrı anlayışı, o dövrün məşhur yəhudi və xristian tanrılarına uyğun gəlmirdi. Lakin sonralar romantiklər onun təbiət və tanrı eyniləşdirməsindən heyran olmuş və onu unudulmaqdan xilas etmişlər.

Panteizmin tarixində digər görkəmli şəxs isə böyük alman riyaziyyatçısı və filosofu Gottfried Leybnis olmuşdur. O XVII əsrin məşhur rasionalistləri Rene Dekard və Baruch Spinozanın əhatəsində olmuşdur. Lakin o nə Rene Dekardın dualizmini, nə də Spinozanın monizmini qəbul etmişdir. Leybnis substansiyanın çoxluğu tezisindən çıxış etmişdir.

XVIII əsrdə Friedrich Yakobi və Moses Mendelsohn arasında Pantheismusstreit adlanan Panteizm polemikası olmuşdur. Yakobi, Spinozanın fəlsəfəsi ilə yaxından tanış olduqdan sonra açıq aydın bildirmişdir ki, Spinoza fəlsəfədən heç nə bilmirmiş və dedikləri sözlərin heç bir mənası yox imiş. Onun dediyinə görə bu fikirlər panteizm yox, Spinosizm adlanmalıdır və Spinosizm özü ateizmə bərabərdir. Lakin Mendelson olunla razılaşmamış və demişdir ki, panteizmlə teizm arasında böyük fərq yoxdur.

XIX əsrdən başlayaraq isə Panteizm kilsə tərəfindən yenidən təqiblərə məruz qaldı. Lakin bu Orta Əsrlər səviyyəsində ola bilməzdi. Katolik kilsəsindən IX Piusun bütün maneələrinə baxmayaraq, panteizm çiçəklənməyə davam edirdi və bu çiçəklənmə 1851-ci ildə Shopenhauerin bu sözləri deməsinə imkan yaratmışdır: “Artıq Panteizm təhsilli insanların və ziyalıların aparıcı düşüncə tərzi olmağa başlayıb. ” Bu dövrün məşhur panteistləri kimi Almaniyada Fichte, Hegel, Schelling, Amerikada Üalth Ühitman, Ralph Emerson və Henry David Thoreaunun adını çəkə bilərik. Bütün XIX əsrdə panteizm gələcəyin dini kimi hiss bəxş edirdi.

XX əsrdə Panteizm Kommunizm və Faşizm kimi siyasi ideologiyalar, iki dünya müharibəsinin travmatik çevrilişləri, sonralar isə Existensializm və Post- Modernizm ilə paralel surətdə inkişaf etməyə başladı. Amma bütün bunlara baxmayaraq roman yazıçısı Laürens, şair Robinson Jeffers, memar Frank Lloyd Üright, tarixçi Arnold Toynbee və alim Albert Einştein kimi möhtəşəm və dahi panteistlər formalaşmışlar.

Albert Einşteinin dini fikirləri həmişə şübhəli olmuşdur, çünki o öz kitabında “din” və “tanrı” terminlərini çox işlətmiş və dindarlar bundan istifadə edərək onu dindar adlandırmışlar. Lakin Einştein yazdığı məktublarda ozü haqqında fikirlərə açıqlıq gətirməyə çalışmış və aşağıdakı sözləri demişdir:

“Dini görüşlərim haqqında oxuduqlarınız həqiqətən də bir yalandır, həmişə təkrarlanan böyük bir yalan. İnsan surətində bir tanrıya inanmıram və bunu heç vaxt inkar etmədim, əksinə həmişə açıq aydın ifadə etdim. Əgər içimdə dini olaraq izah edə biləcəyim bir hiss varsa, bu dünyanın quruluşu qarşısında olan sonsuz heyranlığımdır, təbii ki elmin izah edə bildiyi qədəri ilə.

Mən içdən inanan bir inancsızam. Bu biraz yeni tip bir inancdır. Mən təbiətə heç vaxt bir səbəb, məqsəd yaxud antromorfik bir məna yükləmədim. Kainatdan anladığım tək şey, onun bizim dərk edə bilməyəcəyimiz qədər möhtəşəm olduğudur. Bu mistizm ilə əlaqəsi olmayan həqiqi bir inanca dayanan bir hissdir.

İnsan surətində bir tanrı fikri mənə olduqca yad və hətta saf bir fikirdir.

Təcrübə oluna biləcək hər şeyin arxasında, bizim dərk edə bilməyəcəyimiz bir şeyin olduğunu və gözəlliyin və möhtəşəmliyin bizim beynimizdə yalnız dolayı yolla və zəif əks olunduğunu hiss etmək, dindarlıqdır. Mən bu mənada dindaram. Amma dərk edə bilməyəcəyimiz sözünü sonsuza qədər dərk edə bilməyəcəyik mənasında demədim. Mən özümə dindar deməməyi üstün tuturam. Çünki bu yalan olar. Çünki insanların əksəriyyəti üçün din fövqəltəbii varlıqlarla əlaqəlidir.

Mən mövcud sistemin harmoniyasında özünü göstərən, Spinozanın tanrısına inanıram. “

Müasir panteizm üç böyük növə ayrılır :

I Klassik panteizm

II Bibliya panteizmi

III Natural panteizm

Klassik panteizmdə Yəhudiliyin, Monizmin tanrısı ifadə olunur. Tanrı əsasən insan surətində yaxud kosmik şəkildə göstərilir. Klassik panteizm dinə çox yaxındır. Bunu hinduizm, buddizm, sufizm, və yəhudilikdə asanlıqla görə bilərik. Panteizmin bu növü digərlərindən daha qədimdir. Onlar kainata məna yükləyirlər və hər hansı bir teistin öz tanrısını gördüyü kimi, kainata şüurlu bir məna yükləyirlər. Onlara görə kainat nə yaradacağını bilir və şüurlu hərəkət edir. Lakin bu deizmlə qarışdırılmamalıdır, çünki o bizdən ayrı fövqəltəbii bir qüvvə deyil, elə bizlə birlikdə, bütöv halda mövcuddur.

Bibliya panteizmi çox geniş yayılmamış lakin natural panteizmə təsir etmiş ibrani dilində yazılan Bibliya mətnlərindən ibarətdir.

Natural panteizm Spinozanın və John Tolandın görüşlərinə və müasir elmin təsirlərinə əsaslanır. Məhz buna görə də, natural panteizm həm də elmi panteizm kimi tanınır. Ümumiyyətlə orta əsrlərdən sonrakı dövrün məhsuludur. İntibah dövründə Spinozanın adı ilə başlayır. Panteizmin ən gənc və ən çox elmə söykənən növüdür. Natural panteistlərə görə, kainat özü üçün mövcuddur, səbəbsiz və məqsədsiz. Ondan əvvəl ona səbəb olacaq bir şey mövcud olmayıb. Ondan kənarda məqsəd ola biləcək bir şey də yoxdu. Kainat əbədi və əzəlidir. Heç kim tərəfindən yaradılmamış, həmişə mövcud olmuş və olacaqdır.

İnsanların hər zaman var olan hər şeyin mənbəyini, mövcudluğun arxasında duran məqsədi və mövcudata səbəb olan şeyi bilməyə güclü istək və ehtiyacları olmuşdur. Beləliklə, insanlar, əgər anlaşılan tərzdə desək, əbədilik, sonsuzluq və bölünməz kimi bilinməyən və bilinməyəcək anlayışları bilmək üçün narahat olurlar. Bu bilmək arzusu isə insanı “səbəb” və “məqsəd” əyarlarını bilməyə yaxud anlamağa sürükləyir. Və bu məqsəd yaxud səbəbi taparkən, suallara cavab verərkən insan arzusuna çatdığını zənn edir. Qısaca, özünü aldadır.

İbtidai insanlar göydə hər hansı bir kometa gördükdə, bir yerə yığışır və tanrının yaxud tanrıların bunu bir xəbər kimi yaxud edilən bir şeyin səbəbi kimi göndərildiyini zənn edirdilər. Onların tanrıları antropomorfik idi. Onlar bugünkü insanlar kimi səbəbi və məqsədi axtararkən, bacarmayacağı halda bunu bilməyi arzularkən, tanrını daha doğrusu fövqəltəbii qüvvə olan tanrını uydurdular. Beləliklə elmdən xəbərsiz insan, səbəbi və məqsədi tapdı.

İndiki dövrdə bizim axtarışlarımız davam edir. Biz ibtidai insanın yaxud qaranlıq dövr Orta Əsrlər insanının uydurduğu fövqəltəbii qüvvəyə inanmalı deyilik. Bizim əlimizdə çox dəyərli bir şeyimiz var. Elm. Alimlər həyatın mənbəyini, kainatın başlanğıcını və hətta gələcəkdəki kainatı və həyatı da öyrənirlər. İnsan övladı yenə mənbə səbəb axtarır. Lakin uyduraraq deyil, araşdıraraq, praktikada təcrübələrlə, fiziki qanunlarla, qısaca elmi metodlarla tapır. Hər hansı fövqəltəbii yaradıcıya ehtiyac yoxdur. Çünki həmin o yaradıcı özü mövcud deyil. Yaradıcı kainatdır. Kainat isə heç nə tərəfindən yaradılmayıb, əbədi və əzəlidir.

Müasir dövrdə isə Panteizm tərəqqi etməyə davam edir. Hal hazırda fəaliyyət göstərən Dünya Panteist Hərəkatı həqiqətən də diqqətəlayiq işlər görür. Əsasən aşağıdakı anlayışlardan ibarətdir.

*Təbiətə və geniş kainata hörmət.

*Bütün insanların və digər canlıların hüquqlarına fəal hörmət və qayğı.

*Bu dünyada və bədənlərimizdə yaşamaq imtiyazlı və əyləncəlidir.

*Realizm – xarici dünya bizim şüur və qavrayışımızda müstəqil surətdə mövcuddur.

*Fövqəltəbii varlıqlar, güclər, krallıqlar yaxud ölümdən sonraya inanmadan, güclü naturalizm.

*Sübut, dəlil və elmi metodlara, təbiəti və kainatı anlamağın ən yaxşı yolu kimi hörmət etmək.

*Dini tolerantlıq və din azadlığına hörmət edərək, dövlətdən və dindən tamamilə ayrılma.

Cəmiyyətin yaradılmasında əsas məqsəd, azğınlaşmış və özünü, nə olduğunu dərk etməyən insanlara təbiət, kainat sevgisini aşılamaq, doğma evimizi qorumaq, bütün canlılara hörmət etmək, humanizmi təbliğ etməkdir. Ümumiyyətlə həyatı sevməkdir. Bu həyat üçün uydurulmuş hansısa fövqəltəbii qüvvəyə inanmaq və dua etmək yerinə, möhtəşəm yaradıcı kainata hörmət etmək, sevmək, təbiəti qorumaq lazımdır. Dua edərək real dünyadan kənarda bir dünya axtarmaq ümidi ilə yaşamaqdansa, təbiətə qayğı göstərərək bizdən sonrakı nəsillərə bu möhtəşəm, inanılmaz gözəlliyi olduğu kimi çatdırmaq daha xeyirlidi. Çünki orda biri durub bizə baxmır, bizdən sonrakılar üçün çirkləndirdiyimiz, məhv etdiyimiz təbiəti bərpa etmir. Təbiətin özü bunu etməyə çalışır, amma bir gün qəzəblə özünü kainatın bağrına basa bilər. və o zaman biz yox olarıq. Bəşəriyyət yox olar. Yaşamaq üçün onu yaşatmalıyıq, ona hörmət etməliyik, onu sevməliyik. Biz ondan asılıyıq. Biz onun tərkib hissəsiyik. Biz onunla mövcuduq.


Author: Sura Rzayeva

Darıxırıq (Jaime Sabines)

Yalnızam, yalnızsan…

Gündəlik həyatını yaşayırsan…və düşünürsən,

Və düşünürəm…

və xatırlayıram…

və yenə təkəm.

Eyni gündə, eyni saatda, eyni anda,

Ikimiz də eyni şeyi xatırlayırıq.

Eyni vaxtda əzab çəkirik biz.

Mən sənin kimi…

Sən mənim kimi…


Ən kiçik hüceyrələrimizə qədər dəhşət içindəyik,

Qanımıza qədər üsyan edir bədənlərimiz.


Bədənim öz-özünə yaralar açır artıq,

Dərim parça-parça sökülür ruhumdan.

Bu dəlilikdir, bu ölümdür.

Rahat deyiləm…

Bunu hiss edirəm… Hiss edirsən.


Bununla qurtarmır,

Öldükdən sonra belə… yenə ölürük biz.


Artıq bilmirəm səni. Unutmuşam…

Kimsən, hardasan, adın nədir.

Mən sadəcə bir hissəyəm, bir bədənəm.

Hissədən də azam, kiçicik bir ət parçası…


Deyəsən özümü də unutmuşam.

Ya səninlə birlikdə,

Ya da sadəcə səndən ibarət olarkən.


Səni sadəcə dodaqlarımda xatırlayıram,

Əllərimdə hiss edirəm…

Dilimdə dadını unutmamışam…

Gözlərimdə, qollarımda… Yox, yox

Təslim oluram… Unutmamışam.

Mən səni yaxşı tanıyıram… Sevməyi bacarırdın,

Qadın kimi.

Bədəninin iyini xatırlayıram. Özün kimi,


Ruhum kimi.

Ehtirasının səsini unutmamışam.

Mən səni dodaqlarımla əzbərləmişdim


Bəzən hər toxunuşumda mənə tərəf baxırdın,

Gözlərin yorğun deyildi… Bədənin yorulmamışdı.

Qanımın axışında belə səsini eşidə bilirdim.


Sənə deyirəm ki, yalnızam…

Darıxıram, çox darıxıram…

İkimiz də darıxırıq, gözəlim.

Sıxılıram, susa bilmirəm, yazıram.

Bunlar sadəcə sözlərdi,

Heçnə etməyəcəyik,

Biz ayrı ayrılıqda öləcəyik.

Bunu bilirəm,

Bunu bilirik.

Bugün, sabah…

Hətta bir birimizin qucağında olduğumuz zaman belə.

Yorğun, sakit qollarımızla belə…

Darıxacağam, gözəlim, darıxacağıq.

Bugün (Jose Ramon Marcos)


Bugün dərimi dəyişmək istəyirəm,

Yeni yaralar alsın deyə…

Yox olmuş xatirələrin izlərini unutmaq üçün…

Qəzəbdən… nifrətdən…

Qorxudan yaranmış yaralar olmadan

Yenidən doğulmaq üçün…


Məni cahilləşdirən,

Hisslərinin əsiri edən zəncirlərdən,

Xatirələrdən qurtulmaq üçün…

Gizli, qarışıq,

Bilinməyən fikirlərə yaranan qorxuları dağıtmaq üçün…


Özümdən xilas olmaq istəyirəm,

Özümü tapmaq üçün…

Yenidən hiss etmək üçün…


Dünəndən uzaqlaşmaq istəyirəm,



Darıxdığım gülüşləri axtarmaq üçün…


Ya da mənim…


Sadəcə daşıya biləcəyim bir ağırlıqla yüklənmək üçün…



Arzuolunmaz kitablardan öyrəndiklərimlə dağılmış haldayam…

Hansı ki, başlanmamış oxunublar…

Hansı ki, çoxluqlara əmr edən azlıqları nişan alıblar…

Hansı ki, ittiham edir, öz düşüncələrini qurduğun an səni tərk edirlər…

Hansı ki, səni məğlub edirlər…


Və artıq özünü buraxırsan…

Və necə digərləri kimi olduğunu anlamırsan…

Çoxları kimi…

Hiss etmirsən…


Sadəcə susursan…

Sadəcə davam edirsən…

Bu gün artıq dayanmaq istəyirəm,

Ya yenidən doğulmaq üçün

Ya da heçlik olmaq üçün…


Boşluq olmaq üçün…


Qul olmaq üçün yaranmış,

Mənasız insanların vurduğu damğalarla sevişəcəyəm bugün…

Sadəcə şansımı yoxlamaq istəyirəm,

Sadəcə biraz həyəcan hiss edirəm…

Sadəcə soruşmaq istəyirəm…


Bugün mənimlə gələrsən?



Getmək… (Pablo Neruda)

Özünü mənimlə doldur,

Həsrətlə gözlə, yor məni, ağlat, qurban ver,

Nəisə istə. Qaldır, özünlə ört məni, gizlət məni.

Kiminsə olmaq istəyirəm, məsələn sənin, sənin vaxtındır,

Mən həyat üzərində izsiz yaşayanlardanam,

Qaçqın, ağrılı…

Məni məndən xilas et. Ruhumdan çıxmaq istəyirəm.

Mən o ağlayan, yanan, əzab çəkən insanam.

Mən o hücum edən, pıçıldayan, sevən insanam.

Yox, artıq bu olmaq istəmirəm.

Bu nəhəng qapıları sındırmağa kömək et.

İpəkdən əllərinlə tut qaldır lövbərləri,

Bir gecə, həmin lövbərlərlə məni çarmıxa çəkmişdilər

Sərhədlərdən bezmişəm, ulduzlara toxunmaq istəyirəm,

Artıq özümü susdurmaqdan yoruldum.

Gözümü yumub hər saatın ritmi ilə yaşamaq istəyirəm.

Atılan və geri qayıtmayan daş ola bilmərəm,

Günəşlə yox olan və sakitcə gedən kölgə kimi.

Ola bilmərəm, yox, mümkün deyil,

Onda qışqıraram, ağlayaram, ölərəm.

Ola bilməz, yox, yox, düşünmək istəmirəm.

Qanadlarımın titrəyişini kim sındıracaq?

“Kim məni yox edəcək”? Tanrım, bu nə sözdür deyirəm?!

Ola bilməz…!!! ola bilməz…

Məni məndən xilas et, ruhumdan çıxmaq istəyirəm.

Sən artıq mənimsən. Səni məğlub etmişəm.

Özümə qarşı açdığım bu iyrənc döyüşdə… və sən getdin.

Bədənində məndən qalma ödənilməmiş ehtiras izləri var.

Bilirsən? Hər baxanda gözlərin daha gəmgin görünür.

Birlikdə gedək. Bu yolu birlikdə addımlayaq.

Nə? Sənin olum? Yox, yaxşısı qoy tək gedim.

Həsrətlə gözlə, yor məni, ağlat, qurban ver,

Ən uzaq sərhədlərimin dibinə qədər titrət məni.

Və sonda, vəhşi bir çay kimi torpağı yox edən,

Bütün düyünləri açan… tanrım!! Sözə bax, “düyünlər”.

Məhv edən,



Bu çılğın oyunda nə edə bilərəm mən?

Üsyan edən dəli bir vulkan kimi.

İtirəcək bir şey yoxmuş kimi qaçmaq istəyirəm özümdən,

Azad et məni, azad.

Getmək… tanrım!!! sözə bax, “getmək”.

Llenaté de mi (Pablo Neruda)
Tərcümə: Sura Rzayeva


%d bloggers like this: